จุดเปลี่ยนครั้งสำคัญของอุตสาหกรรมอัญมณีไทย มูลค่ากว่า 8.5 แสนล้านบาท เมื่อความประณีตเชิงช่างอย่างเดียวไม่พออีกต่อไป สู่มาตรฐาน Responsible Jewelry และยุทธศาสตร์ใหม่ของ GIT ในการขับเคลื่อนห่วงโซ่อุปทานไทยบนเวทีการค้าโลก
อุตสาหกรรมอัญมณีและเครื่องประดับนับเป็นหนึ่งใน "เครื่องยนต์หลัก" ขับเคลื่อนเศรษฐกิจไทย ครองแชมป์สินค้าส่งออกอันดับ 3 ของประเทศ (รองจากยานยนต์และคอมพิวเตอร์) ด้วยมูลค่าการส่งออกสูงถึง 850,000 ล้านบาท คิดเป็น 7–8% ของ GDP และเป็นอู่ข้าวอู่น้ำที่สร้างงานให้ช่างฝีมือและบุคลากรตลอดห่วงโซ่อุปทานกว่า 1,000,000 คน
แต่ในระเบียบการค้าโลกยุคปัจจุบัน จุดแข็งดั้งเดิมอย่าง "ฝีมือเชิงช่างและความประณีต" กำลังถูกท้าทายด้วยกติกาใหม่ คำถามในตลาดโลกไม่ได้หยุดอยู่แค่ “งานชิ้นนี้งดงามเพียงใด?” แต่ขยายไปสู่ “วัตถุดิบมาจากไหน? ทำลายสิ่งแวดล้อมหรือไม่? และสวัสดิภาพของคนทำงานเป็นอย่างไร?”
แนวคิด Responsible Jewelry (เครื่องประดับที่รับผิดชอบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อม) จึงกลายเป็นบรรทัดฐานใหม่ที่ภาคธุรกิจปฏิเสธไม่ได้ และเป็นโจทย์ใหญ่ที่ สถาบันวิจัยและพัฒนาอัญมณีและเครื่องประดับแห่งชาติ (องค์การมหาชน) หรือ GIT ต้องเร่งเข้ามารับบทบาทนำในการขับเคลื่อน
นิยามใหม่ของ "มูลค่า" เมื่อความงดงามต้องมาพร้อมความโปร่งใส
นิยามความเลอค่าในอดีตอาจวัดกันที่ความหายาก (Rarity) น้ำงามของกะรัต หรือฝีมือช่างทอง แต่สำหรับผู้บริโภคยุคใหม่ โดยเฉพาะ Gen Z และกลุ่มผู้ซื้อกำลังซื้อสูงทั่วโลก ปัจจัยตัดสินใจซื้อได้เปลี่ยนผ่านอย่างสิ้นเชิง พวกเขาให้ความสำคัญกับ “เรื่องราว คุณค่า และการตรวจสอบย้อนกลับได้” (Storytelling & Traceability) ควบคู่ไปกับความงาม
แรงกดดันนี้เกิดจากกระแสความยั่งยืนที่สั่งสมตลอดสองทศวรรษ ผ่านกรอบ ESG และเป้าหมาย SDGs (17 ประการ) ของสหประชาชาติ บังคับให้แบรนด์ High Jewelry ระดับโลกต้องรื้อระบบการจัดซื้อและการผลิตใหม่ทั้งระบบ ตั้งแต่แหล่งกำเนิดวัตถุดิบต้นน้ำ สวัสดิการช่างฝีมือกลางน้ำ ไปจนถึงการสื่อสารอย่างตรงไปตรงมาต่อผู้บริโภคปลายน้ำ
จากเหมืองลึกสู่ Recycle Gold & Silver: นวัตกรรมตอบโจทย์สิ่งแวดล้อม
หนึ่งในคำถามยอดฮิตของวงการจิวเวลรีคือ "การขุดเจาะหน้าดินลึกลงไปหลายกิโลเมตรเพื่อนำหินมีค่าขึ้นมา จะกลายเป็นธุรกิจที่รับผิดชอบต่อโลกได้อย่างไร?"
สุเมธ ประสงค์พงษ์ชัย ผู้อำนวยการสถาบันวิจัยและพัฒนาอัญมณีและเครื่องประดับแห่งชาติ (GIT) ได้ฉายภาพการเปลี่ยนผ่านนี้ว่า
"ย้อนไปเมื่อ 15–20 ปีก่อน ผมเคยถามผู้ประกอบการทำเหมืองพลอยรายใหญ่ที่สุดในแอฟริกาว่า คุณขุดดินลงไปลึกหลายกิโลเมตร ทำลายป่า แล้วมัน Sustainable หรือ Responsible อย่างไร? คำตอบคือ กระบวนการของเขาต้องแยกชั้นดินทั้งหมด หลังจากทำเหมืองเสร็จ ต้องกลบดินกลับเข้าไปตาม Layer เดิม มีการปลูกป่าครอบคลุม และทุกคนที่เข้าไปเยี่ยมชมจะต้องปลูกต้นไม้คนละ 2 ต้น นี่คือสิ่งที่คุยและทำกันมานานแล้ว”
นอกจากการฟื้นฟูธรรมชาติในพื้นที่เหมืองแร่แล้ว ปัจจุบันนวัตกรรมด้านวัสดุและกระบวนการผลิตได้ก้าวข้ามไปอีกขั้น แบรนด์ชั้นนำระดับโลกเริ่มประกาศใช้วัสดุรีไซเคิล (Recycled Materials) ทั้งในส่วนของทองคำ พลอย และเงิน ซึ่งข้อมูลเชิงวิจัยระบุว่า กระบวนการรีไซเคิลโลหะเงินสามารถลดการปล่อยก๊าซคาร์บอนไดโอไซด์ลงได้ถึง 10 เท่า หรือคิดเป็น 80–90% เมื่อเทียบกับการทำเหมืองขุดใหม่
ขณะเดียวกัน ผู้ประกอบการและนักออกแบบรุ่นใหม่ของไทยยังได้ริเริ่มนำวัสดุเหลือใช้ หรือวัสดุ Upcycling มาสร้างสรรค์เป็นเครื่องประดับที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว เช่น การใช้เศษกระจก วัสดุอินทรีย์เหลือใช้ เศษกระดาษ หรือแม้กระทั่งการนำเศษแหจับปลามาแปรรูปเป็นชิ้นงานจิวเวลรีร่วมสมัย
พิสูจน์ให้เห็นว่า "มูลค่าของเครื่องประดับยุคใหม่ ไม่จำเป็นต้องยึดติดกับวัตถุดิบราคาสูงเสมอไป แต่อยู่ที่ความคิดสร้างสรรค์และการใส่ใจสิ่งแวดล้อม"
กลไก Traceability และบทบาทของ GIT ในการยกระดับมาตรฐานไทย
ในระดับสากล องค์กรระหว่างประเทศอย่าง Responsible Jewellery Council (RJC) ซึ่งเป็นการรวมตัวกันของแบรนด์ High Jewelry และผู้ผลิตชั้นนำทั่วโลก ได้ร่วมกันกำหนดกฎเกณฑ์มาตรฐานการตรวจสอบย้อนกลับ (Traceability) โดยมีเป้าหมายหลักในการป้องกันการลักลอบนำเข้าวัตถุดิบผิดกฎหมาย การละเมิดสิทธิมนุษยชน ตลอดจนการตรวจสอบให้มั่นใจว่าการทำเหมืองมีการชำระภาษีอย่างถูกต้อง เพื่อให้นำรายได้กลับไปบูรณาการและพัฒนาท้องถิ่นต้นทางอย่างแท้จริง
เพื่อให้สอดรับกับมาตรฐานสากล GIT จึงได้เข้ามาทำหน้าที่เป็นแกนหลักในการยกระดับมาตรฐานอัญมณีไทยผ่าน 3 ยุทธศาสตร์หลัก
1. การจัดทำมาตรฐานรับรอง: กำหนดมาตรฐานห้องปฏิบัติการ การรับรองชนิดพลอย มาตรฐานจริยธรรมธุรกิจ (Ethical Business) และการวัดคาร์บอนฟุตพริ้นท์ (Carbon Footprint)
2. การเป็นที่ปรึกษาภาคอุตสาหกรรม: จัดทีมผู้เชี่ยวชาญลงพื้นที่แนะนำโรงงานอุตสาหกรรมเพื่อวางระบบการตรวจสอบย้อนกลับ (Traceability) และกระบวนการตรวจสอบยืนยันตัวตนทางธุรกิจ (KYC - Know Your Customer)
3. การสร้างความโปร่งใสในตลาด: สร้างความเข้าใจที่ชัดเจนระหว่าง "อัญมณีธรรมชาติ" กับ "อัญมณีสังเคราะห์ (Lab-Grown / Synthetic)" โดยยึดหลักสากลที่จะไม่ใช้คำว่า Real Diamond กับสินค้าสังเคราะห์ แต่ให้ใช้คำว่า Synthetic เพื่อความโปร่งใสและแบ่งเค้กการตลาดระหว่าง Fashion Item และ Emotional Item อย่างชัดเจน
ยุทธศาสตร์สร้างคนรุ่นใหม่: เชื่อมต่อ Gen Z ผ่าน Pop Culture
อีกหนึ่งความท้าทายสำคัญคือ "ภาพจำของคนรุ่นใหม่" ที่มองว่าอุตสาหกรรมอัญมณีเป็นเรื่องดั้งเดิม ไกลตัว จนเกิด "ภาวะความเหินห่างของคนรุ่นใหม่” ทั้งที่เป็นอุตสาหกรรมที่สร้างงานให้คนกว่า 1 ล้านคน
GIT จึงจับมือกับ สยามพิวรรธน์ จัดงาน “Responsible Jewelry for Sustainable World” ณ พื้นที่ NEXTOPIA ชั้น 5 สยามพารากอน เปิดพื้นที่เรียนรู้ผ่านนิทรรศการ เสวนา และเวิร์กชอป
พร้อมกันนี้ ยังได้ปรับกลยุทธ์การสื่อสารด้วยภาษา Pop Culture ผ่านการผลิตรายการ Reality Show ทางช่องอมรินทร์ทีวี เพื่อเปิดโอกาสให้เยาวชนและนักออกแบบรุ่นใหม่ได้ปล่อยไอเดียประลองโจทย์ธุรกิจ ตั้งแต่การทำ Mock-up ชิ้นงานไปจนถึงการบริหารจัดการจริง
"อุตสาหกรรมนี้สร้างงานให้คนเป็นล้านคนและขับเคลื่อน GDP มหาศาล แต่วันนี้เด็กรุ่นใหม่มองไม่เห็นตรงนี้ GIT จึงจัดทำรายการ Reality Show ขึ้นมา เพื่อดึงคนรุ่นใหม่เข้ามาแสดงไอเดีย และทำให้เห็นว่าอุตสาหกรรมนี้ยังมีอนาคตที่แจ่มใสรออยู่"
การปรับตัวจากเดิมที่พึ่งพาเพียงฝีมือช่างและการแข่งราคา มาสู่การสร้างความเชื่อมั่นด้วย ความโปร่งใส การตรวจสอบย้อนกลับได้ และการรับผิดชอบต่อสิ่งแวดล้อม จะเป็นกุญแจสำคัญในการปลดล็อกโอกาสทางการค้าในเวทีโลก
ผู้อำนวยการ GIT กล่าวทิ้งท้ายไว้อย่างน่าสนใจว่า
เมื่อความประณีตของช่างฝีมือไทย ถูกผนวกเข้ากับการจัดการสิ่งแวดล้อม การลดคาร์บอนฟุตพริ้นท์ และมาตรฐาน Traceability ระดับสากล ประเทศไทยจะไม่เป็นเพียงฐานรับจ้างผลิต แต่จะก้าวขึ้นสู่การเป็น "World Sustainable Gem and Jewelry Hub" หรือศูนย์กลางการค้าและผลิตอัญมณีและเครื่องประดับยั่งยืนของโลกได้อย่างแท้จริง